Σοφία Λαζαρέτου, Από την πτώχευση στην ύφεση. Ο διεθνής Οικονομικός έλεγχος του 1898 στην Ελλάδα Αθήνα 2013, Gutenberg

_________________

Η χρεοκοπία της χώρας μέσα στη ζώνη του ευρώ δεν αναδεικνύει μόνο τις δομικές αδυναμίες του κοινού νομίσματος, αλλά κυρίως τα μεγάλα διαρθρωτικά προβλήματα της Eλληνικής οικονομίας. Το βιβλίο της Σοφίας Λαζαρέτου ήρθε να μας υπενθυμίσει τις παραμέτρους που οδήγησαν στη πτώχευση του 1893 και στην επιβολή του διεθνούς οικονομικού ελέγχου στη χώρα. Είναι εντυπωσιακές οι αναλογίες ανάμεσα στο τότε και το σήμερα.

Το Ελληνικό κράτος ήταν αποκλεισμένο για πολλές δεκαετίες από τις διεθνείς αγορές. Τα δάνεια της ανεξαρτησίας οδήγησαν στη πτώχευση πριν την επίσημη συγκρότησή του. Μόλις το 1878 κατόρθωσε να αποκτήσει πρόσβαση στις διεθνείς αγορές. Είναι η εποχή της πρώιμης παγκοσμιοποίησης. Οι αγορές προσφέρουν κεφάλαια γιατί υπάρχει αυξημένη ρευστότητα. Μέσα σε δέκα χρόνια η χώρα «είχε δανειστεί ποσό υπερδιπλάσιο του εθνικού προϊόντος της». (σ61).

Οι Ελληνικές κυβερνήσεις «σχεδόν αποκλειστικά βασίστηκαν στον εξωτερικό δανεισμό και στην επιβολή πολύ υψηλής έμμεσης φορολογίας για τη χρηματοδότηση της αναπτυξιακής διαδικασίας που ξεκίνησε τα χρόνια αυτά» (σ62). Οι Έλληνες ομογενείς που κλήθηκαν να συμμετάσχουν στη διαδικασία απέφυγαν να πραγματοποιήσουν παραγωγικές επενδύσεις στη βιομηχανία, αλλά αντίθετα «με τις επενδυτικές τους προτιμήσεις συνέβαλλαν στην ενίσχυση της «φούσκας» κινητών και ακίνητων αξιών» (σ63). Τα κρατικά ομόλογα εκδίδονταν σε σκληρό διεθνές νόμισμα. Μια ονομαστική υποτίμηση του νομίσματος αύξανε αυτόματα το κόστος εξυπηρέτησης του χρέους της.

Στη δεκαετία του 1880 η Ελλάδα δανείζονταν με χαμηλό επιτόκιο, αφού δεν ξεπερνούσε το 5%. Το κλίμα αλλάζει το 1890. Την χρονιά αυτή έχουμε πτώχευση της Αργεντινής και τον επόμενο χρόνο της Πορτογαλίας. Μεγάλη τραπεζική κρίση εκδηλώθηκε στην Ιταλία το 1893. Οι εξελίξεις αυτές σε συνδυασμό με τη συσσώρευση υψηλού χρέους και μεγάλων πρωτογενών ελλειμμάτων «τροφοδότησαν προσδοκίες στάσης πληρωμών και έκαναν τους ξένους πιστωτές ιδιαίτερα απρόθυμους» (σ71). Όλα αυτά σε συνδυασμό με την αδυναμία των κυβερνήσεων να κατανοήσουν το μέγεθος του κινδύνου δημιούργησαν υποτιμητικές πιέσεις στο νόμισμα, αύξηση πληθωρισμού, απώλεια συναλλαγματικών διαθεσίμων ύφεση.

«Το τελικό αποτέλεσμα ήταν η μονομερής αναστολή της πληρωμής χρεολυσίων του εξωτερικού χρέους τον Δεκέμβριο του 1893 και η καταβολή μόνο του 30% των τόκων των ληξιπρόθεσμων εξωτερικών δανείων, καθώς και η πληρωμή των πληρωτέων τόκων σε «ακάλυπτα» τραπεζογραμμάτια, δηλαδή σε δραχμές».(σ90). Οι διαπραγματεύσεις με τους δανειστές διήρκεσαν τέσσερα χρόνια. Μεσολάβησε ο ελληνοτουρκικός πόλεμος του 1897 και η στρατιωτική ήττα της χώρας. Η παρέμβαση των μεγάλων δυνάμεων και κυρίως της Ρωσίας συνέβαλε στη διατήρηση της εδαφικής ακεραιότητας, αλλά η χώρα υποχρεώθηκε να καταβάλλει στην Οθωμανική αυτοκρατορία υψηλή αποζημίωση.

Ο τελικός συμβιβασμός με τους πιστωτές επικυρώθηκε με σχετικό νόμο στη Βουλή. Στο επίκεντρο ήταν η δημοσιονομική προσαρμογή και η επιβολή νομισματικής αυστηρότητας έτσι ώστε η διαδικασία της εσωτερικής υποτίμησης να τεθεί σε πλήρη εξέλιξη (σ93). Το σημαντικότερο τμήμα των φορολογικών εσόδων τέθηκε κάτω από τον απόλυτο έλεγχο του ΔΟΕ.

Το 1898 η προβλεπόμενη δόση ανέρχονταν στο 67% των συνολικών φορολογικών εσόδων. Η δημοσιονομική προσαρμογή πραγματοποιήθηκε, αλλά το συγκεκριμένο πρόγραμμα δημιούργησε πολύ σοβαρά προβλήματα στην Ελληνική οικονομία. Η εμμονή στη νομισματική αυστηρότητα επιδείνωσε το εξωτερικό εμπόριο της χώρας.

Το χάσμα με τις τέσσερις περισσότερο ανεπτυγμένες χώρες διευρύνθηκε. Με μεγάλο κόστος η χώρα κατόρθωσε να ανακτήσει τη διεθνή εμπιστοσύνη, ώστε να επαναληφθεί η εισροή ξένων κεφαλαίων. Αυτό που υπογραμμίζει στο ιδιαίτερα ενδιαφέρον βιβλίο της η Σοφία Λαζαρέτου είναι το γεγονός ότι οι κυβερνήσεις δεν διεκδίκησαν ρυθμίσεις που θα καθιστούσαν λιγότερο επώδυνη την έξοδο από το αδιέξοδο.

Το συγκεκριμένο βιβλίο δεν έτυχε της προβολής που του άξιζε. Ίσως γιατί η ιστορική γνώση δεν προσφέρεται για εκφώνηση εύκολων πολιτικών συνθημάτων.

 

Σχόλια