Κοινωνιολόγος, δημοσιογράφος, συγγραφέας, σημαντικός  διανοούμενος της Αριστεράς. Σήμερα συμπληρώνονται 7 χρόνια από τον θάνατο του Άγγελου Ελεφάντη. Η Badiera παρουσιάζει ένα βιογραφικό σημείωμα μαζί με το επιστημονικό του έργο και ένα κείμενο του Γιώργου Ριτζούλη για τον Α. Ελεφάντη και το δημιούργημα του, το περιοδικό «Πολίτης» ένα σπουδαίο  εργαστήριο αριστερών ιδεών.

_____________________

Τό έργο ζωής του Ελεφάντη ήταν το περιοδικό ο Πολίτης. Μαζί του, ως ιδρυτικούς εμπνευστές τουΠολίτη, πρέπει να μνημονεύουμε δύο άλλους αξιόλογους ανθρώπους, τον Αντώνη Καρκαγιάννη και τον Δήμο Μαυρομμάτη. 
Ο Πολίτης ήταν έργο σημαντικό, επειδή εκτός των άλλων, ήταν διαδρομή παιδείας με την ευρύτερη έννοια. ¨Ηταν προσπάθεια θεραπείας μιας χρόνια αθεράπευτης νόσου, της πολιτισμικής ανεπάρκειας, και ιδιαίτερα της φτωχής, αφυδατωμένης πολιτικής παιδείας. Οι ανεπάρκειες της παιδείας ως όλου, μαζί με άλλα πράγματα, είναι αυτές σε τελευταία ανάλυση, που μετατρέπουν την πολιτική, και κάθε δραστηριότητα για τα κοινά, για την πολιτεία, από χαρακτηριστικό γνώρισμα του έλλογου όντος (το «ζώον πολιτικόν» του Αριστοτέλη), στο «κακό» και «ακάθαρτο» πράγμα που βιώνει ο δύστυχος πολίτης σήμερα.
POLITIS[1]Οι αποτυχίες της Αριστεράς σχετίζονται, εκτός των άλλων, με αυταπάτες πελώριες που υπερεκτίμησαν ριζικά την ισχύ της πολιτικής. Αλλά η πολιτική μόνη της, είναι τέχνη της βραχείας διάρκειας και μπορεί να πετύχει μόνον πράγματα που της αρμόζουν. Κάποια άλλα, ποτέ δεν θα μπορέσει. Μπορεί να κάνει καλή ή κακή διαχείριση δημόσιων πραγμάτων, να επιφέρει βελτιώσεις ή αποτυχίες, να συνεισφέρει μικρές και μεγαλύτερες μεταρρυθμίσεις ή να καταδικάζει σε ακινησία, σε μερικές περιπτώσεις να προκαλέσει ανατροπές ή επαναστάσεις. Αλλά πιθανότατα δεν μπορεί, με τις δικές της δυνάμεις, να φτιάξει διαφορετικούς ανθρώπους, άλλες κοινωνίες, νέους πολιτισμούς. Η πείρα που έρχεται από την ιστορία είναι μόνον ενδεικτική. Άν όμως μας λέει κάτι, λέει ότι ακόμη και η πιο καινοτόμος πολιτική ελάχιστα επηρεάζει την μακροχρόνια εξέλιξη των κοινωνιών. Καμιά πολιτική, όσο και άν επικαλείται την χειραφέτηση και την απελευθέρωση από τα δεσμά του παρελθόντος, δεν ελέγχει το μέλλον. Όσοι βλέπουν πόσο μάταιο είναι να χτίζονται πύργοι στην άμμο, αισθάνονται και την ανάγκη να στηθούν στο πλευρό της πολιτικής άλλα στηρίγματα, με βαθύτερα θεμέλια. 
 Όποιος ενδιαφέρεται πραγματικά για τις γενιές που θα έλθουν μετά από μάς, για τα παιδιά και τα εγγόνια μας, ξέροντας πιά ότι η μακρά διάρκεια της ιστορίας δεν επηρεάζεται σημαντικά από την την πολιτική δράση, πρέπει να προσέχει πρώτα – πρώτα τι και πως παράγεται και καταναλώνεται, πώς φερόμαστε στους ανθρώπους και στα ζώα, στα φυτά και στη γη. Όσο για αναμορφωτικά σχέδια μακράς πνοής, είναι καλύτερο για τους εμπνευστές τους να ξοδέψουν τον πιο πολύ ενθουσιασμό τους στην επιστήμη, στην τέχνη, στη λογοτεχνία ή στη θεολογία. Προπάντων όμως, να στρέψουν την προσοχή τους προς την παιδεία με την ευρεία έννοια. Αλλά πιο επίμονα και στοχαστικά, προς την εκπαίδευση με την στενή έννοια. Και όχι τόσο προς την πανεπιστημιακή, όπως συμβαίνει συνήθως, αλλά προς τα μικρότερα χρόνια. «The Child is father of the Man»· έτσι ακριβώς το έγραψε, ανεπανάληπτα και ακριβοδίκαια, o Άγγλος ποιητής Ουίλλιαμ Ουέρντσγουερθ, γύρω στο 1800.
Το ταξίδι του Πολίτη αναγκαστικά ανοίχθηκε σε πελάγη απαιτητικά για δεξιότητες πλοήγησης, όπου βοηθούν μόνον ικανότητες που σχετίζονται με ό,τι αποκαλείται πολιτισμική ηγεμονία. Πρόκειται για παράδοξες ικανότητες: Αλήθεια, πώς ένα περιοδικό τόσο φορτισμένο με πολιτική και ιδεολογία, κατάφερνε να λειτουργεί ως πεδίο συνύπαρξης, αντιπαράθεσης και σύνθεσης, στεγάζοντας τόσο διαφορετικές ευαισθησίες και νοοτροπίες και τόση ποικιλία ειδών γραπτού λόγου;
Δεν ξέρω πόσοι θυμούνται το περιοδικό του 1973 «Η Συνέχεια», αλλά σε ορισμένους απ’ αυτούς που είχαμε αποκτήσει τις πρώτες στέρεες βάσεις της πολιτικής μας συνείδησης στα τελευταία χρόνια της Δικτατορίας (ανεξάρτητα από το τί έγινε μετά), ο Πολίτης για μεγάλο διάστημα της πορείας του, εκτός των άλλων αρετών του, έμοιαζε σα να συνεχίζει τη Συνέχεια. Να ανανεώνει και να κάνει διαρκές ό,τι εκείνη επιχείρησε στην πολύ βραχύβια διαδρομή της, που εκτός από προφανές αντιδικτατορικό εγχείρημα ήταν (και έτσι την είχαμε δει) ένα πεδίο διακριτής συνύπαρξης, συμπτώσεων και αντιθέσεων: Ασκούμενη σ’ ένα στίβο μεικτού αγώνα, πολιτικού, αισθητικού και επιστημονικού, η αριστερή σκέψη διαλεγόταν με ό,τι καλύτερο είχε να επιδείξει τότε, αυτό που θα μπορούσε κανείς να αποκαλεί «δημοκρατική αστική διανόηση» υψηλού επιπέδου. Λόγου χάρη, ο δικός μας Μανόλης Αναγνωστάκης της Θεσσαλονίκης, με τον Γ. Π. Σαββίδη της παλιάς καλής εποχής του Αριστοτέλειου Πανεπιστήμιου, για να περιορισθούμε σ’ αυτούς που έχουν φύγει, αλλά τους αισθανόμαστε πάντοτε κοντά μας. Αυτό, για μάς, τους «εφήβους» της εποχής εκείνης, ήταν παιδεία κι εκπαίδευση. 
Ο Πολίτης, στον καιρό του, σε συνθήκες ελεύθερης πολιτικής αντιπαράθεσης, έδωσε με το δικό του τρόπο ένα διαφορετικό στίγμα, όχι κομματικό αλλά σαφώς παραταξιακό αριστερό. Ωστόσο διακρίθηκε για μεγάλο χρονικό διάστημα σε ανάλογες ασκήσεις μεικτού πρακτικού λόγου, σε ανοιχτό γήπεδο, προς χάριν του πολίτη και του πολιτισμού· με εξίσου παιδευτική επίδραση σε μας και σε πολλούς νεότερους, αριστερούς και όχι μόνον.  
Δυό παραδείγματα: Στις σελίδες του, στην αναστατωμένη για την Αριστερά εποχή της εργατικής«Αλληλεγγύης» και των αγώνων στην Πολωνία, δεξιώθηκε η Ελληνική γλώσσα τον αιχμηρό, άμεσα πολιτικό λόγο «αντιπολιτικών» συγγραφέων, για τηνΆνοιξη της Πράγας, για την υφαρπαγμένη από το σταλινισμό Κεντρική Ευρώπη και για τον «αγώνα της μνήμης ενάντια στη λήθη». Στις ίδιες σελίδες διατυπώθηκε ο δημιουργικός αντίλογος του αριστοτελικού πολιτικού ανθρώπου Άγγελου Ελεφάντη προς το Χαμένο Κέντρο ενός πολύ σπουδαίου, και πολύ διαφορετικού, Έλληνα στοχαστή και δοκιμιογράφου, τουΖήσιμου Λορεντζάτου· δηλαδή λόγος για ένα «Υψηλό» ζήτημα που ανήκει στο σκληρό πυρήνα της Φιλοσοφίας της Ιστορίας και στην καρδιά του προβληματισμού περί Αισθητικής. Δεκάδες άλλα παραδείγματα από τα τεύχη του Πολίτη θα μπορούσαν να σταθούν επάξια δίπλα σ’ αυτά τα δύο ενδεικτικά. Ο Πολίτης ως περιοδικό κινήθηκε ενάντια σε πολλά στερεότυπα και παραβίασε πολλούς φραγμούς που μόνον ζημιά κάνουν. Υπήρχαν και υπάρχουν ακόμη πολλών ειδών Ελληνικά στεγανά, όχι μόνον η ακαδημαϊκή «περιχαράκωση των ειδικοτήτων»: Σε όσα έντυπα κυκλοφορούσαν στην Ελληνική γλώσσα, οι Κοινωνικές επιστήμες και ο πιο άμεσος πολιτικός λόγος ήταν πολύ «μακρυνά ξαδέρφια» που έπρεπε σπάνια να βλέπονται. Αν πάλι κάποιος μιλήσει για τη σχέση των επιστημών αυτών με τα κείμενα της λογοτεχνίας, θα του πουν ότι είναι δυο κόσμοι ασύμπτωτοι. Το μεικτό δοκίμιο, δηλαδή το κατεξοχήν δοκίμιο ως είδος (σύμφωνα με τον Τέοντορ Αντόρνο), που κατά την άποψη του Γκέοργκ Λούκατς (και όχι μόνον), βρίσκεται πιο κοντά στην ποίηση παρά στον πεζό λόγο, στην Ελλάδα, όπως και αλλού, θεωρήθηκε είδος γραπτού λόγου νόθο και ανυπόληπτο. Κατ’ ακολουθία, στη μεταπολεμική περίοδο, με τις γνωστές αξιοσημείωτες εξαιρέσεις, το είδος ήταν σχεδόν απόν. Υπήρξαν στην περίοδο αυτή πολλά λογοτεχνικά περιοδικά και αρκετά πολιτικά, υπήρχαν και επιστημονικά. Όμως, αν εξαιρέσουμε έντυπα όπως η παλιά Επιθεώρηση Τέχνηςκαι το περιοδικό Εποχές,  καθώς επίσης τις νεότερες Σημειώσεις των εκδόσεωνΈρασμος (που έχουν ήδη γίνει μακρόβιες) και το περιοδικό Ευθύνη από τον πιό συντηρητικό χώρο, ελάχιστα ευδοκίμησε το μεικτό είδος περιοδικής έκδοσης που κατ΄ εξοχήν προσφέρει στέγη στα μεικτά είδη, δοκίμιο και αρθρογραφία, κατά τα πρότυπα του Γαλλικού Temps Modernes ή του Γερμανικού Kursbuch.
Αξίζει λοιπόν να θυμηθούμε, σε τι αντίθεση με το καθεστώς αυτό των στεγανών ήρθε ο Πολίτης. Πώς έφερε σε γειτονία, αλληλεπίδραση και σύνθεση τον πολιτικό και τον επιστημονικό λόγο. Αλλά και τους δυο με τη λογοτεχνία. Κυρίως χάρη στο Λογοτεχνικό Πολίτη, έργο κατά πρώτο λόγο της Μαριάννας Δήτσα. 

Αλλά και επειδή στις πιο πολλές σελίδες του όλου Πολίτη, αυτό ακριβώς το πνεύμα αναδείκνυε ο αρθρογραφικός και δοκιμιακός λόγος του Ελεφάντη. Ενός αριστερού σκεπτόμενου ανθρώπου, που μέσα στο κατηφορικό πνευματικό κλίμα εκείνων των ανηφορικών οικονομικά χρόνων, έδειχνε παράξενος, μερικές φορές «δύσκολος» ή «αγύριστο κεφάλι», αλλά συχνά γοητευτικός. Ίσως και κάπως απόκοσμος, από άλλο αλλά καλύτερο κόσμο, κάτι «σαν δενδρογαλιά ή σαν μελίσσι μέσα στο τσιμέντο και τη βουή της μεγαλούπολης», για να χρησιμοποιήσουμε τα δικά του παράδοξα λόγια. Αβίαστα έρχεται δυστυχώς να πεί κανείς, είδος ανθρώπου που απειλείται με εξαφάνιση.

Αν έλθουμε στο πολιτικό κέντρο της εκδοτικής προσπάθειας, οι λέξεις-κλειδιά ήταν αναζήτηση, έρευνα, θεωρία, αποφυγή του εμπειρισμού και του στερεότυπου. Βέβαια, για να υπάρξουν αυτά, είναι απαραίτητη και η διαλογική συζήτηση, η διαφωνία, η αντιπαράθεση. Με προϋπόθεση όμως ότι δεν εκφυλίζεται σε κοκκορομαχίες. Το ευτυχές με τον Πολίτη είναι ότι οι άνθρωποι που τον έβγαζαν, αυτό το προσπάθησαν, όσο γινόταν.
Ένα παράδειγμα  τέτοιας ανταγωνιστικής συνεργασίας ήταν ο διάλογος«κόκκινου» – «πράσινου», Αριστεράς και Οικολογίας. Έτσι επιστρέφουμε – για να τελειώσουμε – πίσω στο ζήτημα με το οποίο αρχίσαμε. Η επίγνωση, πόσο αναγκαία αλλά και πόσο δύσκολη είναι η σύγκλιση τους, ήταν εμφανής από τη σχετική αρθρογραφία του Ελεφάντη και από την όλη συζήτηση στο περιοδικό, ήδη σε χρόνο ανύποπτο και πολύ πρώιμο για τα Ελληνικά δεδομένα. Από το έτος 1989. Ήταν συζήτηση αντιθετική σε μεγάλο βαθμό. Όμως ήταν φανερό, ότι τότε ήδη ο Ελεφάντης καταλάβαινε πολύ καλά ποιο είναι το βάθος της οικολογικής κρίσης, τι διακυβεύεται. Επίσης, καταλάβαινε τι συγκρουσιακό δυναμικό κρύβει το υποψήφιο αλλά αταίριαστο ζευγάρι «ανάπτυξη – πρόοδος» αφενός, «αυτοπεριορισμός – αναπροσανατολισμός» αφετέρου. Γι’ αυτό άλλωστε ήταν τόσο ανοιχτός και πρέπει να πω, επιδίωκε επίμονα τη χωρίς φραγμούς διατύπωση θέσεων και αντιθέσεων, με την ελπίδα μιας σύνθεσης. Αυτή η συνθετική του επιδίωξη, η υπέρβαση των ορίων και των στερεότυπων, καταγράφεται με τον πιό σαφή τρόπο στην τελευταία αρθρογραφία που μας άφησε. Φαίνεται ότι ακόμη και για το κρίσιμο διακύβευμα του καιρού μας, είναι καλό να μη ξεχνάμε τα διαλεκτικά σχήματα και τον Αριστοτελικό πρακτικό λόγο. Ίσως όμως, και αυτό που κάποιοι παλαιοί Χριστιανοί σοφοί αποκαλούσαν Coincidentia oppositorum, σύμπτωση των αντιθέτων.
 
Ο Ελεφάντης ενόσω ήταν εν ζωή, είδε να ηττώνται πολιτικά τα πιό πολλά από όσα εκπροσωπούσε. Αλλά τώρα μπορούμε να πούμε τα ίδια που ισχύουν και για την τόσο διαφορετική, αλλά παράλληλη περίπτωση του φίλου του Μιχάλη Παπαγιαννάκη:Οι «νίκες» εκείνες αποδείχθηκαν τελικά  πανωλεθρίες για την χώρα και τους πολίτες της, και οι νικητές του χθές είναι σήμερα πεσμένοι κατάχαμα και ανυπόληπτοι. 

___________________________

Άγγελος Ελεφάντης 1936 – 29 Μαΐου 2008

Ο Άγγελος Ελεφάντης (1936-2008) γεννήθηκε στο Καρπενήσι. Στην Ευρυτανία έζησε ως το 1947. Τελείωσε το γυμνάσιο Χαλανδρίου και αποφοίτησε από τη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών το 1962.

Τη δεκαετία 1964-1974 έζησε στο Παρίσι, όπου σπούδασε ανθρωπολογία και κοινωνιολογία στη Σορβόννη και ιστορία στην Ecole Pratique des Hautes Etudes, στο σεμινάριο του Geirges Haupt. Το 1968, με τη διάσπαση του ΚΚΕ, εντάχθηκε στο ΚΚΕ Εσωτερικού. Μετείχε ενεργά στην έκδοση των περιοδικών «Ελληνική Παρουσία», «Πορεία» (όργανο της ΕΠΕΣ, συλλόγου των Ελλήνων φοιτητών του Παρισιού, στο ΔΣ του οποίου υπήρξε για πολλά χρόνια μέλος), «L’ Autre Grece» (αντιδικτατορική έκδοση των Ελλήνων του Παρισιού) και «Αγώνας» (όργανο της οργάνωσης του ΚΚΕ Εσωτερικού στο Παρίσι).

Το 1973 παρουσίασε την εργασία του «Le Parti Communiste de Grece devant la resistance». Το 1976 πρωτοεκδίδει και ξεκινάει τη διεύθυνση του περιοδικού «Ο Πολίτης». Το 1976 εξέδωσε επίσης την «Επαγγελία της αδύνατης Επανάστασης: ΚΚΕ και αστισμός στο Μεσοπόλεμο» (εκδ. «Όλκος», επανέκδοση «Θεμέλιο», 1979 και 2000). Στα χρόνια της μεταπολίτευσης, από τις στήλες του περιοδικού και γενικότερα με τη δημόσια παρουσία του, υπεράσπισε μαχητικά τις ιδέες της ανανεωτικής Αριστεράς. Μετείχε στην «Κίνηση των 400» και άλλες πρωτοβουλίες ανένταχτων για τη συγκρότηση του χώρου της ανανεωτικής Αριστεράς. Ορισμένα πολιτικά του κείμενα περιλήφθηκαν στη συλλογή «Ο ανεύρετος σοσιαλισμός» (εκδ. «Ο Πολίτης», 1982).

Το 1987 εντάχθηκε στο ΚΚΕ Εσωτερικού – Ανανεωτική Αριστερά, του οποίου υπήρξε μέλος της Πολιτικής Γραμματείας. Υπήρξε ιδρυτικό μέλος και βασικός συνεργάτης της εφημερίδας «Η Εποχή», καθώς και του περιοδικού «Κάπα».

Στα τέλη της δεκαετίας του 1990 άρχισε να αρθρογραφεί στην εφημερίδα «Η Αυγή», της οποίας διετέλεσε διαδοχικά αντιπρόεδρος, πρόεδρος και μέλος του Δ.Σ. Το 1991 κυκλοφόρησε το έργο του «Στον αστερισμό του λαϊκισμού» (εκδ. «Πόλις»). Επίσης, από τον Ιούλιο του 2000 και μέχρι το θάνατό του επιμελούνταν το ένθετο «Ενθέματα» («Γνώμες και ιδέες/ λόγος και τέχνες») της «Κυριακάτικης Αυγής». Ο Άγγελος Ελεφάντης υπήρξε υποψήφιος στο ψηφοδέλτιο Επικρατείας του ΚΚΕ Εσωτερικού το 1985, στο ψηφοδέλτιο του Συνασπισμού Ριζοσπαστικής Αριστεράς (ΣΥΡΙΖΑ) στο νομό Ευρυτανίας, στις εκλογές του 2004, και στις εκλογές του 2007 ξανά με τον ΣΥΡΙΖΑ στην Ευρυτανία.

Είχε παντρευτεί τη Μαριάννα Δήτσα. Είχε δύο παιδιά, τον Νικόλα και την Άννα. Άλλα βιβλία του είναι: «Διά γυμνού οφθαλμού» (εκδ. «Πόλις», 1998), το οποίο περιλαμβάνει κείμενα που δημοσιεύθηκαν στον «Πολίτη», τον «Δεκαπενθήμερο Πολίτη», την «Εποχή» και την «Αυγή», από το 1976 ως το 1997, «Minima Memorialia: η ιστορία του παππού μου» (εκδ. «Πόλις», 2001), «Μας πήραν την Αθήνα…: ξαναδιαβάζοντας την ιστορία 1941-50» (εκδ. «Βιβλιόραμα», 2002). Μετείχε σε πολλούς συλλογικούς τόμους μεταξύ των οποίων: «Ο Ιανός του εθνικισμού και η ελληνική βαλκανική πολιτική» («Ο Πολίτης», 1992· «Βιβλιόραμα», 2007), «Των αφανών: τρεις ομιλίες για το βιβλίο της Παγώνας Στεφάνου» («ΑΣΚΙ»/»Θεμέλιο», 1998). Επίσης, συνέγραψε το κεφάλαιο: «Το αντιστασιακό φαινόμενο» στο πολύτομο συλλογικό έργο «Ιστορία του Νέου Ελληνισμού, 1770-2000» σε επιμέλεια Βασίλη Παναγιωτόπουλου. Επιμελήθηκε και μετέφρασε πολλά βιβλία και άρθρα. Πέθανε στην Αθήνα, μετά από μάχη με τον καρκίνο, στις 29 Μαΐου 2008, σε ηλικία 72 ετών

Σχόλια